است و در آن زمان گام مهمى در پيشرفت علم طب مسلمين به‌شمار مىآمد . رازى اولين كسى است كه آبله را از سرخك تميز داده و شرحى كه در باب آنها و معالجهء آنها نوشته ، تقريبا شبيه به تحقيقات امروزى ماست . نويبورگر مىگويد : « از راه انصاف و از هر حيث اين كتاب زينتى است در تأليفات طبى مسلمين » . كتاب معروف ديگر وى در باب سنگ مثانه و كليه است . متن عربى اين كتاب ، مقالة فى احصى المتولد فى الكلى و المثانى است كه ترجمهء فرانسوى آن در لندن در سال 1896 م . چاپ شده است . تك‌نگارىهاى پزشكى ابن سينا شامل رساله‌هايى دربارهء قولنج ، الأدوية القلبيّة ( داروى بيمارىهاى قلبى ) و فصد ، و همچنين يك منظومهء آموزشى پزشكى به نام ارجوزة فى الطب است كه رواج ويژه‌اى يافت . نوشته‌هاى اسحاق بن سليمان اسرائيلى در سدهء چهارم ، به‌ويژه نوشتهء او دربارهء تب‌ها خوانندهء بسيار داشت . نوشته‌هاى شاگرد او ، ابن جزّار تونسى ، نيز چنين بود . ابو القاسم زهراوى ، پزشك دربار عبد الرحمن سوم ، دانشنامه‌اى سى جلدى به نام كتاب التصريف لمن عجز عن التأليف در قرطبه تأليف كرد كه به دليل مجلد آخر آنكه دربارهء جراحى بود ، اعتبار بسيار كسب كرد . در نيمهء دوم سدهء چهارم اخوينى بخارى ، شاگرد يكى از شاگردان محمد زكرياى رازى ، نخستين پزشكىنامهء ( موجود ) به فارسى ، هداية المتعلمين فى الطّب ، را تأليف كرد . چندين دست‌نوشتهء بازمانده از كتاب درسى عمومى پزشكى به عربى ، كتاب المعالجات البقراطيّة ، نوشتهء احمد بن محمد طبرى ، پزشك دربار ركن الدولهء ديلمى ، سزاوار توجه بيشترى از سوى مورخان است . همچنين چندين رسالهء سعيد بن هبة اللّه ( م 495 ق ) ، پزشك دربار خلفاى عباسى ، المقتدى و المستظهر ، به‌ويژه كتاب المغنى فى تدبير الامراض و رسالهء طبّى - فلسفى فى خلق الانسان درخور توجه دقيق است . « 1 » از همان سدهء سوم براى نشان دادن رابطهء افكار با بيمارىهاى مرتبط به هم ، نمودارهاى شاخه به شاخه به كار مىرفت . هرچند اين نمودارها در برخى نسخه‌هاى عربى « جوامع » رسالات جالينوسى ديده مىشود ، ظاهرا ابن ماسويه از نخستين كسانى بوده كه از آنها استفاده كرده است . قالب رايج ديگر براى بحث پزشكى شيوهء پرسش و پاسخ بود . حنين بن

--> ( 1 ) . عمر فروخ ، تاريخ العلم عند العرب ، بيروت 1970 ، ص 278 ، 543 ؛ دكتر التجانى الماصى ، مقدمه فى تاريخ لطب العربى ، خرطوم ، مطبعه مصر ، 1959 ، ص 81 - 79 ؛ نيز : . Jacquart , " The Influence of Arabic Medicicne in the Medieval West " in Encyclopedia of theHistory of . 984 - 963 Arabic Science , vol . III